niedziela, 16 czerwca 2013

Historyczne Gwiazdozbiory 1/3

Do momentu ujednolicenia map nocnego nieba w 1928 roku, przybywało coraz więcej konstelacji, przeważnie okolicznościowych i nie utrzymujących się długo . Trwały kłótnie o utrzymanie tego czy innego symbolu o zabarwieniu politycznym, pojawiały się też ciągle, nowe indywidualne projekty.

O losie nowej konstelacji decydowały różne czynniki, takie jak autorytet projektodawcy, akceptacja głównych europejskich akademii nauk albo i osobiste zabiegi oraz porozumienia. Lalande przedstawił na zjeździe astronomów w Jenie (1798) nowy gwiazdozbiór, Globus Aerostaticus (Balon), jako sposób na utrwalenie na firmamencie francuskiego wynalazku braci Montgolfierów. Bode, niechętnie przyjąwszy projekt francuski, zgodził się nań pod warunkiem wzajemnej akceptacji nowego gwiazdozbioru, Officina Typographica (Prasa Drukarska), a to "na pamiątkę 350-lecia niemieckiego wynalazku sztuki drukarskiej".

 Wymiana "gwiazdozbiór za gwiazdozbiór" nie była nowym wynalazkiem. Już wcześniej Lalande obiecał zgodę na umieszczenie Chwały Fryderyka na paryskich mapach nieba, jeśli Bode włączy do atlasu "gwiazdozbiór Messiera", Custos Messium.  Do autorów pamiątkowych konstelacji dołączył wybitny angielski fizyk (i egiptolog!) Thomas Young. Map Younga należy szukać w A Course of Lectures on Natural Philosophy and the Mechanic Arts, tom 1 (Londyn 1807). Wraz z wprowadzonym przez samego Younga Ogniwem Volty, zawierają one 124 gwiazdozbiory, co było rekordem w nowożytnej Europie.


Antinous
Gwiazdozbiór w pobliżu Orła, obecnie jego część. Antinous to postać historyczna, grecki kochanek cesarza Hadriana. Zginął topiąc się w Nilu w wieku 15-20 lat. Cesarz ogłosił Antinousa herosem, wznosił ogromne świątynie,urządzał igrzyska na jego cześć, a także wprowadził na niebo gwiazdozbiór. Ptolemeusz w swym Almageście umieszcza w tym samym miejscu postać Ganimedesa nawiązując do mitu o porwaniu młodzieńca przez Zeusa w postaci orła. Pomimo długiej historii, gwiazdozbiór nie znalazł się na liście przyjętej przez MUA w 1928 roku.


Pszczoła (Apis)
Niewielki gwiazdozbiór w pobliżu południowego bieguna niebieskiego. Po raz pierwszy pojawia się w atlasie Johana Bayera w 1603 roku. W 1752 francuski astronom Nicolas Louis de La Caille zmienia nazwę na "Musca Australis" - Mucha Południowa. Obecnie po prostu Mucha.


Okręt Argonautów (Argo Navis)
Najbardziej znany z nieistniejących gwiazdozbiorów. Był gwiazdozbiorem półkuli południowej, położonym w obszarze Drogi Mlecznej. Ze względu na duże rozmiary w 1750 roku Nicolas Louis de Lacaille podzielił go, zachowując postać żaglowca, na trzy mniejsze konstelacje - Kil, Rufę oraz Żagiel.Według mitologii greckiej, okręt Argo został zbudowany przez Argosa dla Jazona – przywódcę Argonautów, który wyruszył na poszukiwanie złotego runa. Pod protekcją Ateny podróżnikom udało się zakończyć podróż pomyślnie, a ich statek został umieszczony między gwiazdami. Ponieważ podział dokonał się długo po przypisaniu przez Bayera, greckich liter do najjaśniejszych gwiazd, nie wprowadzono ich ponownego podziału, więc żadna z nich nie powtarza się  w trzech konstelacjach (np. alfa i beta leżą w Kilu, w Rufie i Żaglu ich nie ma). W tym samym czasie Lacaille wprowadził gwiazdozbiór Kompasu (Pyxis), którego obszar również został wydzielony z Okrętu Argo ale żadna z gwiazd oznaczonych przez Bayera dla Argo nie znalazła się w nim, więc greckie oznaczenia dla tego gwiazdozbioru są osobne. Argo jest jedynym gwiazdozbiorem oznaczonym przez Ptolemeusza, który nie dotrwał w oryginalnej postaci do dnia dzisiejszego.


Mały Rak (Cancer Minor)
Gwiazdozbiór uformowany z gwiazd fragmentu Bliźniąt przez Petrusa Planciusa w 1612 lub 1613 roku. Gwiazdozbiór stanowiły gwiazdy HIP 36616 oraz 68, 74, 81 i 85, wszystkie piątej wielkości gwiazdowej. Przetrwał tylko dwa wieki i po osiemnastym stuleciu, nie widziany na żadnych mapach nieba.


Cerber (Cerberus)
Gwiazdozbiór wprowadzony przez Jana Heweliusza w Firmamentum Sobiescianum w 1687 roku, reprezentujący 3-głowego psa strzegącego królestwa Hadesa, który został schwytany przez Herkulesa. Mimo to, większość wyobrażeń ( w tym rysciny Bodego) na temat gwiazdozbioru Cerbera, przedstawia go jako 3-głowego węża. Heweliusz nowym gwiazdozbiorem zastąpił 3 złote jabłka, które wcześniej umieszczano w ręce herosa.
Obecnie część gwiazdozbioru Herkulesa.


 Żniwiarz (Custos Messium)
Wprowadzony przez Josepha Jerome'a le Francais de La Lande w 1775 roku między gwiazdozbiorami Żyrafy, Cefeusza, Kasjopei i istniejącego wówczas Renifera. Custos miał być hołdem dla rodaka La Lande'a - Charlesa Messiera (we Francji często nazywano gwiazdozbiór - Messierem). Messierowe "żniwa" przyniosły Mu 12 komet między 1794 a 1798 rokiem. La Lande wybrał miejsce, w którym akurat przebywała kometa C/1774 P1 Montaigne, pilnie obserwowana przez Messiera (trasa komety). Najjaśniejsza gwiazda była 4-tej wielkości gwiazdowej.


Kot (Felis)
Kolejny gwiazdozbiór La Lande'a, wprowadzony w 1799 roku chociaż po raz pierwszy pojawia się w 1801 roku w "Uranografii" Bodego. Położony  między gwiazdozbiorami Hydry i Pompy. Gwiazdozbiór był swoistym żartem La Lande'a - wielkiego wielbiciela kotów. Sam astronom twiedził, że wieloletnie obserwacje Go zmęczyły i należy Mu się odrobina radości na niebie. Pojawia się w kilku atlasach ale nigdy nie zaakceptowany jako oficjalny gwiazdozbiór.


Honory Fryderyka (Frederici Honores)
 Zwany także Chwałą Fryderyka (Gloria Frederici). Wprowadzony przez Johana Bode w 1787 roku dla upamiętnienia króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego, zmarłego rok wcześniej. Gwiazdozbiór znajdował się między Jaszczurką i Kasjopeją.  Przedstawiał charakterystyczną dla króla koronę, miecz oraz pióro otoczone wieńcem laurowym symbolizujące waleczność i mądrość króla. Po likwidacji gwiazdozbioru, gwiazdy przywrócono do gwiazdozbiorów Andromedy i Kasjopei.


Kogut (Gallus)
Gwiazdozbiór wprowadzony w 1612 roku przez holenderskiego astronoma i teologa Petrusa Planciusa. Niemiecki astronom Jacob Bartsch, który miał w zwyczaju doszukiwać się biblijnych nawiązań do gwiazdozbiorów uznał, iż ten przedstawia koguta, który trzykrotnie zapiał po zaparciu się św. Piotra. Nie wiadomo czy taka była intencja Planciusa. Bartsch nawet nie wiedział, kto był autorem gwiazdozbioru.
Kogut znajdował się w obrębie Drogi Mlecznej, na południe od równika niebieskiego, jego gwiazdy obecnie są częścią Rufy. Mimo przychylności wielu astronomów, Kogut nie znalazł się w atlasie Bodego, co przypieczętowało jego los.


Balon (Na Ogrzane Powietrze) (Globus Aerostaticus)
Po raz pierwszy pojawia się w "Uranografii" Bodego w 1801 roku ale został zasugerowany już wcześniej przez La Lande'a (w 1798r.) dla uhonorowania wynalazku braci Montgolfier. La Lande argumentował swój pomysł wcześniejszym wprowadzeniem przez Nicolasa Louisa de Lacaille wielu urządzeń technicznych na niebo południowe. Twierdził, że największy wynalazek w dziejach Francji również zasługuje na swoje miejsce. W tym samym czasie Bode zaproponował gwiazdozbiór Maszyny Drukarskiej (Officina Typographica), ale żaden z nich nie przetrwał próby czasu. Balon znajdował się na południe od Koziorożca.


Jordan (Jordanus) 
 Reprezentował rzekę Jordan. Przedstawiony przez Planciusa w 1612 roku. Rzeka miała swoje "źródło" w miejscu obecnych Psów Gończych, biegła między Wielką Niedźwiedzicą a Lwem (dzisiejsze: Mały Lew i Ryś) i kończyła się w pobliżu gwiazdozbioru Żyrafy (również pomysłu Planciusa). Jordan nie znalazł się w atlasie Johana Bode i tym samym zakończył swój byt.


Log i Lina (Lochium Funis) 
Po raz pierwszy pojawia się w 1801 roku w "Uranografii" Bodego. Przedstawia log i linę - przyrządy służące do pomiaru drogi przebytej przez statek i jego prędkość (gwiazdozbiór nieprzypadkowo znalazł się w okolicy podzielonego już Argo Navis). Bode przedstawiał wprowadzony gwiazdozbiór jak najbliżej Kompasu (nawet w ramach wspólnych granic), jako grupę przyrządów mierzące podstawowe wartości niezbędne w żegludze - prędkość oraz odległość. Gwiazdozbiór pojawia się tylko u Bodego i w przeciwieństwie do Kompasu wprowadzonego przez Lacaille'a, nie przyjął się na dłużej.


Elektrownia (Machina Electrica)
Zapomniany gwiazdozbiór znajdujący się na południe od Wieloryba. Wprowadzony przez Johana Bode w Uranografii w 1801 roku. Przedstawiał jeden z cudów ówczesnej techniki - generator prądu. Bode podążał za Nicolasem Louisem de Lacaille, który zapoczątkował seryjne wprowadzanie na niebo zdobyczy techniki.
W przeciwieństwie do sąsiadów wprowadzonych przez Lacaille'a (Piec i Rzeźbiarz), gwiazdozbiór Bode'go nie znalazł przychylności Międzynarodowej Unii Astronomicznej i ostatecznie został wykreślony z grona gwiazdozbiorów, mimo że znalazł się w kilku ówczesnych atlasach.

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz